هوش مصنوعی در برابر قانون؛ فریبرز آقالو از چالش‌های مسئولیت حقوقی می‌گوید
یادداشت ـ فریبرز آقالو، وکیل پایه یک دادگستری
هوش مصنوعی دیگر مفهومی مربوط به آینده نیست؛ این فناوری امروز وارد بخش‌های مختلف زندگی و فعالیت‌های حرفه‌ای شده است. توانایی تولید محتوا، تحلیل حجم زیادی از داده‌ها و ساخت تصویر، صدا و ویدئو در مدت کوتاه، در کنار فرصت‌های گسترده، پرسش‌های تازه‌ای را در حوزه حقوق ایجاد کرده است؛ از مسئولیت ناشی از تصمیمات و خروجی‌های هوشمند گرفته تا حریم خصوصی، مالکیت فکری و اعتبار ادله دیجیتال.
یکی از مهم‌ترین پرسش‌ها این است که اگر استفاده از یک سامانه هوش مصنوعی موجب ورود خسارت یا نقض حقوق اشخاص حقیقی یا حقوقی شود، مسئولیت حقوقی متوجه چه کسی خواهد بود؟
مسئولیت را نمی‌توان صرفاً به الگوریتم نسبت داد
در چنین مواردی نمی‌توان مسئولیت را صرفاً متوجه فناوری دانست. هوش مصنوعی در وضعیت حقوقی موجود، به خودی خود شخص مسئول محسوب نمی‌شود و برای تعیین مسئولیت باید نقش افراد و مجموعه‌های دخیل در ایجاد نتیجه زیان‌بار بررسی شود.
به گفته آقالو، در این زمینه باید نقش طراح، تولیدکننده، بهره‌بردار و کاربری که از خروجی یا نتایج سامانه استفاده کرده است مورد بررسی قرار گیرد و مشخص شود کدام‌یک در ایجاد فعل یا نتیجه زیان‌بار نقش داشته‌اند.
ورود داده‌های شخصی؛ چالش جدی حریم خصوصی
گسترش استفاده از سامانه‌های هوش مصنوعی، موضوع حفاظت از اطلاعات شخصی و محرمانه را نیز پررنگ‌تر کرده است. کاربران ممکن است برای دریافت پاسخ یا تولید محتوا، اطلاعات شخصی یا حتی داده‌های محرمانه را در اختیار سامانه‌های هوش مصنوعی قرار دهند؛ موضوعی که می‌تواند پرسش‌هایی درباره نحوه ذخیره، پردازش و استفاده از این اطلاعات ایجاد کند.
در این زمینه، قانون تجارت الکترونیکی در فصل سوم و در مواد ۵۸ و ۵۹، مقرراتی را درباره حمایت از «داده‌پیام‌های شخصی» پیش‌بینی کرده و موضوعاتی مانند شرایط استفاده از داده‌های شخصی و رعایت حدود و اهداف مشخص در پردازش اطلاعات را مورد توجه قرار داده است.
هوش مصنوعی و پرسش‌های تازه مالکیت فکری
یکی دیگر از حوزه‌های مهم، مالکیت فکری است. استفاده گسترده از سامانه‌های مولد هوش مصنوعی، پرسش‌های جدیدی درباره داده‌های مورد استفاده برای آموزش این سامانه‌ها و همچنین وضعیت حقوقی آثار تولیدشده به کمک آنها ایجاد کرده است.
قوانین موجود، از جمله قانون حمایت از حقوق پدیدآورندگان نرم‌افزارهای رایانه‌ای، بخشی از حقوق مادی و معنوی مرتبط با نرم‌افزار را مورد حمایت قرار داده‌اند؛ اما توسعه سریع سامانه‌های مولد هوش مصنوعی، موضوعات جدیدی را مطرح کرده که نیازمند بررسی و تبیین دقیق‌تر حقوقی است.
آیا هر فایل دیجیتال، یک دلیل معتبر است؟
اعتبار محتوای تولیدشده یا تغییر یافته با هوش مصنوعی نیز از موضوعات مهم این حوزه است. امروز ساخت تصاویر، صداها و ویدئوهای جعلی و غیرواقعی با ابزارهای هوش مصنوعی آسان‌تر شده است.
از این رو، صرف وجود یک فایل دیجیتال نمی‌تواند به معنای اصالت آن باشد. احراز منشأ، تمامیت و قابلیت انتساب داده‌ها می‌تواند در آینده اهمیت بیشتری در فرآیند دادرسی پیدا کند و تشخیص اصالت محتوای دیجیتال را به یکی از مسائل جدی نظام قضایی تبدیل کند.
قانون باید همگام با فناوری حرکت کند
به اعتقاد آقالو، مسئله اصلی در مواجهه با هوش مصنوعی، فقدان مطلق مقررات نیست؛ بلکه قوانین موجود برای پاسخگویی به تمام آثار و چالش‌های این فناوری کفایت نمی‌کنند.
به گفته وی، مقررات موجود در حوزه‌هایی مانند داده‌های شخصی و مالکیت نرم‌افزار، ظرفیت‌هایی برای مواجهه با بخشی از مسائل ایجاد کرده‌اند، اما پیچیدگی و سرعت تحول هوش مصنوعی، ضرورت تدوین و به‌روزرسانی مقررات در حوزه‌هایی مانند مسئولیت، حفاظت از داده‌ها، ادله دیجیتال و مالکیت فکری را بیشتر کرده است.
در این میان، قانون‌گذاری باید بتواند میان دو موضوع مهم یعنی آزادی نوآوری و صیانت از حقوق اشخاص تعادل برقرار کند.
فناوری تصمیم می‌گیرد؛ اما چه کسی پاسخ‌گوست؟
هوش مصنوعی و فناوری‌های مبتنی بر آن می‌توانند پیشنهاد، تحلیل یا حتی نتیجه‌ای را ارائه کنند، اما نمی‌توان مسئولیت حقوقی را صرفاً به الگوریتم واگذار کرد.
در نهایت، تعیین مسئولیت نیازمند شناسایی شخص یا اشخاصی است که در طراحی، تولید، بهره‌برداری یا استفاده از فناوری و خروجی آن نقش داشته‌اند. به همین دلیل، با وجود پیشرفت روزافزون فناوری، پاسخگویی انسانی و حقوقی همچنان یکی از ارکان اصلی نظام مسئولیت خواهد بود.
